يكی از چشم نوازترين و زيباترين دست ساخته های گران سنگ بشر كه از ديرباز تا كنون مورد توجه جهانيان قرار گرفته است، «ريتون» می باشد.
ريتون ظرفی است كه بخش جلويی آن به شكل حيوان و يا انسان در آمده و عموما ازاشكال حيوانات با شاخ منحنی که به عقب برگشته، ساخته شده است و عقیده بر این بوده که نوشیدن از این جام باعث می شود تا قدرت آن حیوان به انسان انتقال یابد . براساس كاوش های باستان شناسی ريتون هايی كه در آسيای صغير يافت شده، نسبت به ريتون های مكشوفه درايران باستان از قدمت بيشتری برخوردار است؛ ليكن ريتون های مكشوفه در ايران از ظرافت و دقت و تكنيک برتری، نسبت به ريتون های سرزمين همجوار برخوردار است.

در لغت نامه دهخدا کلمه تکوک معادل با ریتون ذکر شده است و چنین آمده که: تکوک چیزی بود زرین یا آهنین به صورت گاو یا ماهی یا مرغ و بدان شراب خورند. در فرهنگ لغت فرس اسدی، ریتون ظرفی باشد که آن را از طلا ونقره یا از گل، بصورت جانوران،خصوصابه صورت شیر سازند و بدان شراب خورند.
درکتاب (ماد هخامنشی اشکانی ساسانی) بیان شده: «ریتون که یک واژه یونانی است معمولا به ظرفی اطلاق می شود که بخش قدامی انسان و یا حیوان و از یک ظرفی به شکل شاخ که در قسمت تحتانی ظرف به هم متصل می شوند تشکیل می گردد.
ساغر یا جامی که در فارسی به کار می رود در اصطلاح علم باستان شناسی با عنوان ریتون (Rhyton ) مطرح است که ایرانیان در دوران باستان با شکلی خاص و مهارتی تمام آن را می ساختند. تا قبل از كشف فلز، بشر از گل درساخت ريتون بهره می گرفت. سفال های مكشوفه ريتونی فرم در «تپه مارليک» و «تپه سيلک» و نيز ديگر مناطق ایران برتری ريتون ايرانی را برهمگان محرز ساخته است. ظروفی که انتهای آنها به شکل سر حیواناتی مانند شیر ببر، گوزن، آهو، اسب، گاونر، بز وحشی و... با اندازه های متفاوت بوده است.
شاید ساخت این جامها به شکلهای خاص با ابنیه و کاخهایی که مادها، پارتها و پارس ها در آن سکنا داشتند هم خوانی داشته باشد که روح بلند پروازآنان را دوچندان جلوه میداد ودلیل دیگرساخت این جام ها درکتاب(هنرفلزکاری درایران) آمده است « که ایرانیان درعهد کهن ظروف را به شکل کله جانوران قوی بنیه می ساختند و براین باور بودند ضمن نوشیدن از این جام ها زور و قوه ی جانور به آنها منتقل می شود.»
به نظرمیرسدکه این دلیل بیشتربا باورها و عقاید آریایی ها سنخیت داشته است چرا که در ساخت کاخ ها استفاده از مجسمه حیوانات عظیم الجثه و خارق العاده بیانگر عظمت آریایی ها بوده و نیز جنبه محافظت ازکاخ ومعابد را داشته است.

تکوک

تکوک یا مرغان صراحی یا ریتون ظرف‌هایی بودند که در دوران کهن به شکل جانوران ساخته می‌شدند. تکوک معمولاً آوندی بود زرین یا آهنین به صورت گاو یا ماهی یا مرغ و با آن بیشتر شراب می‌خوردند.

تکوک واژه‌ای است از پارسی میانه که امروزه به جز فارسی در زبان‌های ارمنی و گرجی هم به‌جا مانده‌است. یونانیان به آن ریتون گفته و هیتیتی‌ها آنرا بیبرو نامیده‌اند. در اعصار پیش و پس از تاریخ بجز در مراسم مذهبی و درباری برای نوشیدن شراب، کاربرد دیگری نداشته و وسیله‌ای تجملی بوده‌است.

تاریخچه ریتون

سابقه هنر ریتون سازی به هزاره چهارم قبل از میلاد یعنی به حدود ۶۰۰۰ سال قبل باز می‌گردد. از هزاره چهارم پیش از میلاد تا قرن‌های هفتم و هشتم پیش از میلاد (۲۸۰۰ سال قبل) تعداد ناچیزی ریتون کشف شده‌است. در طول دوران حکومت مادها، هنر ریتون سازی پیشرفت بسیار کرد. این هنر در دوران هخامنشیان به اوج خود رسید.

یونانیان پس از پیروزی در جنگی با ایران، شمار بسیار زیادی از ظرف‌های زرین و سیمین ایران، از جمله تکوک‌های زیادی را با خود به غنیمت بردند. در آتن، ناگهان پس از جنگ با ایران تکوک‌های ایرانی بسیاری دیده می‌شود. ساخت این تکوک‌ها از سوی یونانیان تقلید شد و به یونانی ریتون نام گرفت.

تکوک‌های بسیاری در ایران از دوران مادها، هخامنشی، اشکانی، ساسانی و اسلامی به‌جا مانده‌است که در موزه‌های سراسر جهان موجودند. یکی از مهم‌ترین تکوک‌های در موزه‌ها، تکوکی است از یک ریخته‌گر زرتشتی به نام روزبه پسر افریدون پسر بزرین که در سال ۶۰۳ قمری ساخته شده‌است.

دسته‌بندی ریتون‌ها

ریتون‌ها بر حسب شکل ظاهری خود به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند.

• ریتون‌هایی که ساغر آن‌ها با قسمت قدامی مجسمه زاویه قائمه می‌سازند.
• ریتون‌هایی که ساغر آن‌ها با انحنای ملایمی به قسمت قدامی مجسمه متصل می‌شوند
• ریتون‌هایی که ساغر آن‌ها مستقیما بر سر یا گرده مجسمه نصب شده‌اند.

طریقه ساخت ریتون

۱) ساخت ریتون فلزی با چکش:
در این روش شمش یا ورقه مسطح وسردفلزرابه وسیله چکش کاری یا به کاربردن قالب های محدب، یادیگر قالب ها و سایر ابزار فلزکاری به شکل مطلوب ومورد پسند در می آورند.
۲) ساخت ریتون فلزی یا سفالی از طریقه ریخته گری با قالب ریزی:
در این روش ابتدا مدل و قالب شکل ظرف را ازموم می ساختند و تمام یا بخشی ازتزینات لازم را بر روی آن کنده کاری یا حکاکی می کردند و سپس قالب را در محفظه ای از خاک رس بسیارنرم قرار می دادند و روی آن فلزگداخته می ریختند حرارت فلز مذاب موم را ذوب میکرد و ظرف بعداز سردشدن پرداخت می شد. برای ساخت ریتون های سفالی ابتدا قالب مخصوص با شکلهای مورد نظر از فلز یا چوب ساخته می شد، سپس گل رس رادرقالب قرارمیدادند و پس از خشک شدن ظرف رادرکوره های مخصوص بارنگ های متنوع لعاب می دادند.

اشکال ریتون

درساخت ریتون ها معمولاازطبیعت الهام می گرفتندوباتوجه به حیواناتی که درمحیط اطراف آنان زندگی میکردند وازنظرآنها مظهر زیبایی و قدرت به شمار می آمدند. شکل موردنظر را برای ریتون انتخاب می نمودند.گاهی ذهن خلاق باعث شکل گیری حیوانات تخیلی و غیر واقعی می شد و آن را با نهایت دقت و ظرفیت به منصه ظهور می رساندند و معمولا جانورانی انتخاب می شد که درطبیعت برهمتایان خود برتری داشتند و مظهر قدرت  و حکم فرمایی بودند تا بهتر بتوانند قدرت و شوکت طبقه حاکمه را آشکار سازند و یا ویژگی خاصی داشتند مثل شتر که صفت اصلی او بردباری در برابر بی آبی است.
بیشتر باستان شناسان درمحدوده های جغرافیایی اشکال گوناگونی از ریتون ها را کشف نموده اند.
در همدان بیشتر سر شیر و کله قوچ در زیویه کردستان و کوهای سر به فلک کشیده زاگرس کله قوچ و بز وحشی. در کلاردشت مازندران، ببر در مناطق کویری و گرم و خشک شتر طرح ریتون ها راشکل می داد.
درکتاب «ماد هخامنشی اشکانی ساسانی» ذکرشده است که اشکال مختلفی ازریتون ها درموزه های جهان نگهداری می شود.
«ریتون های طلایی موزه متروپولیتن Metropulitin به شکل شیر، ریتون های نقره ای کلکسیون "کورکی ین Kevorkian" به شکل گاو ، ریتون های نقره ای کلکسیون "شی مل Schimmel" به شکل قوچ ، ریتون های نقره ای موزه "لِنینگراد" به شکل قوچ ، ریتون های نقره ای موزه "لوور Lover" به شکل بز و اسب ، ریتون های موزه "بیرتیش British" به شکل گریفون(موجودات خارق العاده) ، ریتون های نقره ای موزه "ارمیتاژErmitaga" به شکل بز بالدار ، ریتون های طلایی کلکسیون شخصی در نیویورک به شکل آهو و سایر ریتون های طلایی و نقره ای هخامنشی که تزیین بخش موزه های ایران می باشند.»

موارد کاربرد  ریتون

«پیوسته در مراسم دینی و سایر تشریفات درباری مورد استفاده قرار گرفته و غیر از موارد فوق کاربرد دیگری نداشته است.»
با پیدایش این نوع ظرف در زندگی انسان پیوسته در مراسم های خاص ضیافت ها واعیاد و جشنها از طرف طبقه حاکم مورد استفاده قرار می گرفته و رونق بخش مجلس اشراف بوده است .
استفاده از این نوع ظروف در تمام طبقات اجتماعی به کارمی رفته اما نوع جنس آنان متفاوت بوده طبقات پایین جامعه از ریتون های سفالین استفاده می کردند و طبقات بالا ریتون های طلا ونقره را مورد استفاده قرار می دادند و در مراسم مذهبی احتمالا بیشتر به صورت گلاب دان ها به کار می رفته است. با توجه به اینکه دهانه ریتون به صورت سر باز و گشاده بود. با ریختن عطر در آن ونصب آن در فضای خالی اتاق هاو تالارهای، معابد آتشکده ها، فضای موجود را معطر و روحانی می کردند.
با ورود اسلام و به دلیل باورهاواعتقادات خاص دین اسلام از جمله منبع شراب خواری، مخالفت با چهره نگاری انسان و حیوان در هنر، عملا هنر ریتون سازی نیز به فراموشی سپرده شد.

ریتون های عصر هخامنشی

با توجه به کشفیات باستان شناسی در شوش ، ریتون سفالین در ایران از قدمت زیادی برخوردار می باشد. (حداقل ۴۰۰۰سال ق.م) واوج آن در عصر هخامنشی است .
از آنجا که هنر عصر هخامنشی ، هنر تجملی و درباری است ، ریتون های هخامنشی ما را از کیفیت هنر درباری و در واقع گرایش به تجمل پرستی آ گاه می سازد. « همان گونه که تنه قدرتمند حیوانات واقعی و تخیلی، سنگینی سقف کاخهای تخت جمشید را به دوش می کشند این بار همان حیوانات با همان ویژگی جامی را بر دوش دارند که جهت استفاده پادشاهان هخامنشی ساخته شده اند. به طوریقین ، هنرمندان در خلق این جامهای زرین وسیمین ، به ویژه آنهایی که به طور عمودی بر نیم تنه حیوانات واقعی و تخیلی اتصال یافته اند از سر ستونهای تخت جمشید الهام گرفته و حتی شیارهای عمودی سطوح بیرونی جام ها به احتمال با اقتباس از شیارهای قاشقی بدنه ستون ها چکش کاری گردیده اند».
در ساخت مجموعه تخت جمشید هنرمندانی از سایر امپراتوری ها حضورداشتند. هنر ریتون سازی نیز تحت تاثیر هنرمندان اشور،بابل،یونان،مادها،مانا و اورارتو قرارگرفت. هنرمندان هخامنشی با ابتکار و خلاقیت این هنررابه حدی رساندندکه از نظر تزئین بدنه ، زیبای وجامی که به طور عمودی روی گرده ی حیوان قرارداده می شد ، درمقایسه با نمونه های پیش از خودکاملتر و بهتر بودند.
بنابه نوشته کتاب « هنر فلز کاری در ایران » جام های زرین وسیمین این عصربه چهارگروه تقسیم می شوند:
1) جام هایی که به شکل سرجانوران ، معروف به جام های شاخدار
2) جامهایی مزین به دسته ای ازتنه ی کشیده جانوران
3) جام های ساده و بدون دسته
4) جامهای لب تخت
در واقع نقش جانوران بروی ظروف که تحت تاثیر عقاید جادویی-مذهبی هنر اساطیری نسل های پیش به وجود آمده درعهد هخامنشیان به تشویق شاهان وبزرگان به مرتبه کمال وجمال رسیده بود. در کتاب «ماد،هخامنشی،اشکانی،ساسانی » درمورد یکی اززیباترین نمونه این ریتون ها که با ضرب چکش ازطلای خالص درعهد خشایارشا ساخته ودرهمدان کشف شده است چنین آمده است که: «درمیان ریتون های هخامنشی از ویژگی و زیبایی خاصی برخوردار می باشد. امروزه این شاهکار بسیا ارزنده را در موزه ملی « ایران باستان» درمعرض نمایش قرار داده اند . این ریتون طلایی که مشتمل بر مجسمه شیر بالدار ومتصل به جامی بلند است ، بدنه آن مزین به خطوط شیاردار افقی برجسته بوده، اطراف لبه بالای آن نقش گلهای معمول در نقوش هخامنشی به نام گل های نیلوفر آبی و نقش زنجیره ای می باشد. بال های شیر تا محاذات گوش های آن بالا آمده ، چگونگی صورت، گردن، دهان، دندان، چشم، بینی و پنجه های جلو انداخته شیر با نقوش برجسته متعدد تخت جمشید از نزدیک قابل مقایسه می باشد. بلندی این ریتون ۲۳ سانتیمتر، طول آن در جهت سر ودم شیر ۲۱ سانتیمتر، پهنای زیرین بدنه آن ۸ سانتیمتر، قطر دهانه بالای ریتون ۱۲ سانتیمتر، و وزن آن 1875 گرم است.»

ریتون‌های مادی

اغلب ریتون‌های کشف شده که می‌توان با تقریب خوبی آن‌ها را به مادها نسبت داد، از نوع ریتون‌های گروه سوم هستند. در میان این ریتون‌ها، ریتون سفالی یافت شده در کلاردشت، اهمیت خاصی دارد. در این ریتون بخش ساغر از بدنه مجسمه جدا نبوده و مجسمه توخالی ساغر را نیز تشکیل می‌دهد.

پس از هخامنشیان

با آغاز سلطنت سلوکیان، هنر ریتون سازی تا مدتها فراموش شد. فقط پس از ظهور ساسانیان بود که هنرمندان به تدریج، مجددا به این صنعت روی آوردند. استفاده از ریتون تا قرنها پس از حمله اعراب به ایران دوام یافت.